Презентация по татарской литературе на тему ” Гаяз Исхакый – татар милләтенә рух бирүче якты маяк” (10 сыйныф)

image

Исхаки Гаяз (Гаяз Исхакый)  – классик татарской литературы. Родился в деревне Яуширма (ныне село Кутлушкино Чистопольского района Татарстана).Происходил из татар-мишар.

Учился в медресе города Чистополя и Казани. В 1899 поступил в русскую учительскую школу г. Казани. Гаяз Исхаки начал свою литературную деятельность в конце 19го века. Его первое произведение «Радости познания» вышло в свет в 1896 году и имело огромный успех среди читателей.

В последующие годы он написал такие произведения, как «Девушка из шапочной мастерской», «Дочь нищего», «Сын богача», «Две любви» и другие романы и драмы.

После революции 1905 года, то есть после получения свободы печати и слова его литературная деятельность особенно усилилась.

Он написал большинство своих произведений именно в этот период — с 1905 до 1917 года.

За эти годы он написал около 30 романов, драм и рассказов. Наиболее известными его произведениями этого периода являются «Ад», «Жизнь ли это?», «Мулла бабай», «Солдат», «Бредни», «Зулейха», «Учительница» и другие.

Классические драмы «Зулейха» и «Учительница» ставились на сценах татарских театров вплоть до 1923 года, когда советское руководство узнало о его эмиграции и антибольшевистской деятельности.

Впоследствии издание его произведений было запрещено. В своих произведениях досоветского и советского периодов он описывал быт, нравы и обычаи татарского народа и борьбу против национального угнетения со стороны царского правительства.

Он призывал народ к культуре, свободе, к борьбе против притеснений и несправедливости.

В 1928 году он начал издавать в Берлине журнал «Милли юл» (Национальный путь). Этот журнал, на основе очень богатых материалов, анализировал политику большевиков в Татарской и Башкирской республиках.

В 1934—1938 годах Гаяз Исхаки совершил поездку по Маньчжурии, Корее, Японии, Арабскому полуострову и Финляндии. В этих странах он проводил работу по организации татарских эмигрантов. Во время своего пребывания на Дальнем Востоке, где тогда проживала значительная часть эмигрантов-татар, Исхаки организовал издание газеты «Милли байрак» (Национальное знамя). Созванный в это время на Дальнем Востоке Национальный Курултай избрал Гаяза Исхаки председателем Национального Совета.

В городе Мукдене в феврале 1935 года по его инициативе был созван Мукденский конгресс.

Позже Гаяз Исхаки переселился в Турцию, где продолжил свою политическую и литературную деятельность. В течение пятидесятилетней политической, публицистической и литературной деятельности Гаяз Исхаки стал инициатором издания свыше десяти татарских газет и журналов и написал около пятидесяти литературных и публицистических произведений, которые до сих пор не теряют своего значения.

Гаяз Исхаки скончался в Анкаре, а похоронен был на кладбище Эдернекапы (Стамбул, Турция).

В 2005 году на казанской киностудии «Рамай» , к 1000-летию Казани  по пьесе классика татарской литературы,  снят фильм «Зулейха»

(режиссёр Рамиль Тухватуллин).

Именем Гаяза Исхаки названы улицы в Казани,Азнакаево и Сарманово.

Гаяз Исхаки (Иделле, тат. ayaz sxaqy, Гаяз Исхакый, 23 февраля 1878 в дер. ЯуширмаВ — 22 июля 1954)В — деятель татарского национального движения, писатель, публицист, издатель и политик.

Биография

Родился в деревне Яуширма (ныне село Кутлушкино Чистопольского района Татарстана). Происходил из мишар.

Учился в медресе города Чистополя и Казани. В 1899 поступил в русскую учительскую школу г. Казани. Гаяз Исхаки начал свою литературную деятельность в конце 19го века. Его первое произведение «Радости познания» вышло в свет в 1896В году и имело огромный успех среди читателей. В последующие годы он написал такие произведения, как «Девушка из шапочной мастерской», «Дочь нищего», «Сын богача», «Две любви» и другие романы и драмы.

После революции 1905В года, то есть после получения свободы печати и слова его литературная деятельность особенно усилилась. Он написал большинство своих произведений именно в этот периодВ — с 1905 до 1917 года. За эти годы он написал около 30 романов, драм и рассказов. Наиболее известными его произведениями этого периода являются «Ад», «Жизнь ли это?», «Мулла бабай», «Солдат», «Бредни», «Зулейха», «Учительница» и другие. Классические драмы «Зулейха» и «Учительница» ставились на сценах татарских театров вплоть до 1923В года, когда советское руководство узнало о его эмиграции и антибольшевистской деятельности. Впоследствии издание его произведений было запрещено. В своих произведениях досоветского и советского периодов он описывал быт, нравы и обычаи татарского народа и борьбу против национального угнетения со стороны царского правительства. Он призывал народ к культуре, свободе, к борьбе против притеснений и несправедливости.

Во время одного из своих арестов и последовавшей за этим ссылки в Архангельскую губернию, Гаязу Исхаки пришлось провести некоторое время в той же тюремной камере, в которой содержался Юзеф ПилсудскийВ — будущий премьер-министр Польши. Подружившись, Исхаки и Пилсудский бурно обсуждали свою политическую борьбу против царизма. Есть некоторые основания полагать, что Исхаки оказал определённое влияние на окончательное формирование политических воззрений Пилсудского.

В России

В мае 1917В года в Москве состоялся первый Всероссийский Съезд мусульман. Гаяз Исхаки принимал активное участие в подготовке и проведении этого съезда. На этом конгрессе была принята резолюция азербайджанского деятеля Расул-Заде о территориальной автономии для тюрко-мусульманских народов в составе федеративной демократической России. По предложению Гаяза Исхаки на конгрессе был учреждён Центральный Национальный Совет. Этому Совету было поручено разрешение культурных, национальных, религиозных и политических задач тюрко-мусульманских народов бывшей империи.

С 21 до 31 июля 1917 года в Казани проходили заседания одновременно трёх конгрессов: Военного Совета мусульман России, конгресса духовенства и Второго общемусульманского конгресса. На совместном курултае этих трёх конгрессов, в организации и проведении которого большую роль сыграли Садри Максуди и Гаяз Исхаки, 23 июля 1917 года было объявлено создание национально-культурной автономии татар Поволжья и Урала.

20 ноября 1917 года в городе Уфе собралось национальное собрание для окончательного учреждения национальной государственности татар. Здесь было создано национальное управление, которое состояло из шести комиссий. Гаязу Исхаки было поручено руководство внешне-политической комиссией. После занятия большевистскими войсками в апреле 1918 года городов и сёл Татаро-Башкирии, Национальное Управление было ликвидировано. Типографию и редакционное имущество газеты Гаяза Исхаки «Ил» (Страна) большевики конфисковали. Исхаки был вынужден уйти в подполье.

В период гражданской войны

Летом 1918 года части чехословацкого корпуса выгнали большевиков из Поволжья и Урала. Национальное Управление, при активном участии в его руководстве Гаяза Исхаки, возобновило свою работу в Уфе. В Казани в августе 1918 года была организована татарская народная армия. Однако, татаро-башкиры, занявшие позицию против большевиков, оказались в трагическом положении из-за враждебного отношения к ним со стороны адмирала Колчака. Колчак запретил деятельность членов Национального Управления.

Заманнар үзгәрә тора. Әле унбиш ел элек, ни дисәң дә, барыбер ышанычлы төсмердә яңгыраган «мөстәкыйльлек» сүзен биш ел элек әрнеп һәм яшь аралаш көлемсерәп кабатлауга күчсәк, бүген аны, гомумән, сөйләмебездән төшереп калдырдык инде. Сыңар халыктан, сыңар телдән, сыңар диннән торган бердәм вә бүленмәс империя торгызу мәйданында үзен җиң сызганып эшләгән намуслы прораб итеп күрергә һәм күренергә омтылган Татарстан бүген Гаяз Исхакый кебек үзгә идеология, үзгә кыйбла вә үзгә иман тарафдарын читсенә кебек…

image

Мөһаҗирлеккә дучар булган ике бөек татар улы: Гаяз Исхакый белән Йосыф Акчура. (Аларның каберләре дә янәшә…) Истанбул. 1931 ел

Мондый вазгыятьтә милләтебезнең йөзек кашын күренекле шәхесләребезнең үлем-китеменә багышланган «Очты дөнья читлегеннән…» сәхифәсендә искә алу да үзенә күрә бер эчке мәгънәгә ия түгелме икән?

Әдипнең ашказаны чире белән тартыша-тартыша фани дөньяда соңгы сәгатьләрен уздырган һәм җир куенына тапшырылган чагы замандашлары тарафыннан шактый тулы, төгәл рәвештә кәгазьгә төшерелгән. Аларның һәммәсен Гаяз Исхакый әсәрләренең 15 нче томында табарга мөмкин. Истәлекләр буенча шул борчулы һәм гаять күңелсез көннәрне күз алдыннан кичерик.

«Гаяз Исхакый – Идел-Урал милли азатлык хәрәкәтенең бөек юлбашчысы» исемле мәкаләсендә күренекле татар, төрек, алман әдибе һәм сәясәт эшлеклесе Гали Акыш болай дип яза: «Г.Исхакый Икенче дөнья сугышында алманнар белән берлектә урысларның да җиңеләчәкләренә инанган иде. Әгәр америкалылар һәм японнар зур тарихи хаталар ясамаган булса, Икенче дөнья сугышы без теләгән рәвештә тәмамланачак иде. Аңа да карамастан, дөньяда һичбер самодержавие режимының мәңгелек булмавы хакындагы чынбарлыкны онытмаган Исхакый, үзеннән соң килгән буынга васыять итеп, үлеменә өч көн калгач, шушы юлларны язучыга (ягъни Гали Акышка. – Р.М.) әйтеп торып, Финляндиянең Тампере шәһәрендә яшәгән мәрхүм имам Хәбибрахман Шакирга (Болгари) бер хат яздырды. Ул хатның эчтәлеге белән биредә сезне дә таныштырабыз.

Әдип кызы Сәгадәт һәм кияве Таһир белән. Берлин. 1933 ел

1954, 19 июль, Анкара

 Хөрмәтле Хәбибрахман хәзрәт!

Мин 26 майдан бирле Анкарада. Бераз вакыт хастаханәдә яттым. Инде кызымда яшим. Аллага мең шөкерләр булсын, кызым һәм киявем мине бик яхшы карыйлар. Алардан бик ризамын. Минем хәлем бер дә яхшы түгел. Аягымның шешләре үземне идарә итәргә комачау итә. Шуңа күрә минем саулыгымның яхшы булуы турындагы хәбәрләргә ышанмагыз. Бер могҗиза булмаса, сулар сулышым бу айда, бәлки дә, бу атнада киселәчәк. Мин дә гөнаһлы башымны Алла рәхмәтенә соначакмын. Мин мөселман ата-анадан тудым һәм мөселманча тәрбия алдым. Кануни караштан мин төркимен, һичбер төрки кавемгә дошманлык эшләмичә, бөтен гомерем буе үземнең халкым – төрки-татар халкының уңышы һәм бәхете өчен хезмәт иттем. Бу эшләрне эшләгәндә һичбер төрки кавемгә зарар китермәдем. Әгәр минем хаталарым булган икән, кардәшләрем мине гафу итсеннәр, хакларыны хәләл итсеннәр. Үз арабыздагы татарлык, башкортлык, мишәрлек һәм нугайлык юлларына кермәдем. Кулымнан килгәнчә, тар кабиләчелектән качтым. Минем фикеремчә, Татарстан белән Башкортстанны бер-берләреннән аеру да һәммәсен җыеп берләштерәчәк Идел-Урал Милли Идарәсен юк итү өчен уйлап чыгарылган Совет шайтанлыгыннан башка бернәрсә дә түгел. Минем ышануымча, Совет буйсындыруы астында изаланган кырык миллион төркинең киләчәктә сәяси конфедерация шәкелендә берләшүе, ул да булмаса, уртак мәдәни берлекне югалтмыйча, ягъни уртак мәдәнияткә ия буларак, Аурупа берлегенә тигез хокукта керүе, Аурупа берлеге гаиләсендә дәрәҗәле урын алуы иң дөрес юл булачак. Тәңре сезләргә барлыклы тормыш итүне һәм Ватаныбыз Идел-Уралның азат булуын күрүне насыйп итсен, дигән догада калам. Мәхәлләнең бөтен кешеләренә дә, аермыйча, соңгы сәламнәремне җибәрәм.

Ихтирам белән, Гаяз Исхакый

Өстәмә. Бу хатны Галиулла Акыш исемле миллиятче яшь егет язды, чөнки үземдә хат язарлык көч юк. Язылганнарны минем фикерем итеп кабул итегез. Гали Акыш – минем иң ышанычлы ярдәмчем.

Сәламнәр белән, Г.Исхакый

«Бу хат язылып өч көн үткәннән соң, Гаяз Исхакый мәңгелек дөньяга күчте» [1:143 – 144].

Әдипне тәрбияләп-карап бакыйлыкка озатучы Сәгадәт Чагатайның «Әтием Гаяз Исхакыйның соңгы көннәре» исемле хатирәсе үзенең тирәнлеге, детальләргә бай булуы, нәтиҗәдә – гаять төгәллеге белән аерылып тора: «Айның (июльнең. – Р.М.) 19 нчы көнендә ул үзенең атропин дигән даруын эчмәде, иртәнге ашын да ашый алмады. Муниципаль хастаханәгә барып, бәвел кудыра торган укол ясауларын үтеним дип китәргә җыенган идем, әти туктатты, дөресрәге, хастаханәгә җибәрмәде. Көндез тагын икәү кара-каршы утырдык. Ул «бу күлмәгемне – теге кешегә, монысын бу кешегә бирерсең», дип әйтә башлагач, «әти, җаным, әле үзең киярсең» дигән сүзләргә «юк, юк», дип җавап кайтарды. Мин түзә алмадым, күз яшьләренә буылып, бүлмәдән чыгып киттем.

Гаяз Исхакый кабере. Анкара

Бераздан керсәм, әти ашарга дип торган. Без аны сөяп утырттык, бераз сыр белән карбыз ашады, кофе эчте. Кызганычка каршы, күңеле болгана башлады. Төштән соң ул гадәттәгечә йоклап алды. Торгач, бергәләшеп чәй эчтек. Үзем генә булгач, аны залга алып чыга алмадым. Карават кырыенда гына утырдык. Кичкә таба Алиулла Акыш килде. Әти тагын утырмакчы булды, бераз капкалады. Кичке сәгать унга кадәр күңелле генә утырдык, сөйләштек. <…>

Сәгать уннан соң әтинең хәле яхшырып киткәндәй булды, урынга яткырдык. Сишәмбе көнне, 20 июньдә1, иртәнге сәгать дүртләрдә торып өстенә яптым, ә сәгать җиделәрдә ул уянды. Урында утырган килеш кенә юындырдык. Соңгы дүрт-биш көндә иртән аны мин киендердем. Ашханәгә ул чиста күлмәк киеп, чәчләрен тарап, соңгы ике атнага кадәр үзе кырынып чыга торган иде. Иртәнге аштан соң бер-ике сәгать йоклап алды. «Күп йоклыйм бугай», – дип борчылып та куйды. «Аппетитың начар булгач, аз ашыйсың, шуңа күрә хәл җыяр өчен йокларга кирәк», – дип аңлаттык. Ул моның белән килеште. Төш вакытында тагын торды, икәү генә калгач, миңа тагын: «Син әле әниеңне дә күрерсең, аны рәнҗеткән булсам, гафу итсен», – диде. Күз яшьләремне күрсәтмәс өчен, бүлмәдән чыгып киттем. Мин кергәндә, тагын йоклап киткән иде.

Дүртенче унбиш минутка кадәр йоклады. Төштән соң шактый кунак килде. Шәфкать туташы килеп, ике сәгатьтән артык кан салу белән шөгыльләнде. Кан тамырларына тамчылап кына кан салу ялыктыргыч булып тоелды. Әтигә хәрәкәтсез ятарга туры килде. Шәфкать туташы киткәч, әти залга чыгып утырды. «Бик арыдың, ятып тор», – дигән сүзләрне кире какты. Бераз ашап-эчте. Соңгы вакытта бик аз ашады.

Чәршәмбе көнне, 21 июньдә2, бөтенләй хәлсезләнде. Беренче тапкыр иртән күлмәк киюдән дә баш тартты. Пижама өстеннән халат кына киде. Даруны да эчмәскә иде исәбе, «ашый алмассың, хәлең булмас, шуңа күрә эчәргә кирәк» дип кенә күндердек. Иртәнге ашка утыртканда, әтинең башы калтырый башлады. Шулай да гәүдәсен төз тотты. Аягын урындыкка сузып утырды да бераз ризыкланып алды.

«Доктор Токайның баласы туган, минем хәлем әйбәт, барып күреп кайт», – дип, мине озатып калды. Кичке бишкә кадәр йоклады. Аннары залга алып чыктык, бал кабып чәй эчте. Кунаклар белән аралашты. Алар киткәч, утырган урынында йоклап китте. Уятырга кызганып, шунда гына мендәрләр куеп, урынын уңайладык. Ул үзе күтәрелә алмады. Кичке якта, сәгать сигезләрдә, Билал бәй белән Нәҗати Люгал бәй килделәр. Ул күзләрен ачты, ләкин хәрәкәтләнә дә, тора да алмады. Таһир аны күтәреп урынына салды. Яткан килеш Билал бәйләр белән сәгатькә якын сөйләшеп ятты. Сәгать тугызларда бик хәлсезләнеп китте. Миннән бераз карбыз һәм сыр сорап алды.

Яңадан аның янына килгәндә: «Мин үз караватымдамы?» – дип сорады да гырлап йокыга китте. Бу аның соңгы сүзләре булды.

Төнлә ирем Таһир аңа бер-ике тапкыр су биргән, йомышларын үтәргә булышкан. Мин бик талчыккан идем, иртән сәгать җидедә генә уяндым. Бу 1954 елның 22 июле иде. Янына кердем, күзләре яртылаш ачык, куллары суына башлаган. Үземне кулга ала алмыйча, күз яшьләремә буылып, яныннан чыгып киттем. Телефон аша Мөхәммәдәмин Рәсүлзадә бәйгә, Кәмал Локман бәйгә хәбәр иттем, Билал бәйне чакырып кеше җибәрдем.

Рәхмәт аларга, шунда ук килеп җиттеләр. Доктор чакырттык. Көндезге уникеләр тирәсендә генә килеп җитте. Шулвакыттан гырлавы көчәйде.

«Туңмыймы ул, каты авырту тоймыймы, укол ясап карасак, аңына килмәсме?» – дигән сорауларыма доктор: «Аның йөрәге туктый, берни дә сизми», – дип җавап кайтарды. «Теләсәгез, укол ясыйбыз», – диде. Таһир даруханәгә йөгерде. Тик ул кайтканчы әти гырлаудан туктады.

Унике сәгать ун минутта әти үзенең бөек җанын Аллаһка тапшырды» [1:198 – 200].

Күренекле азәрбайҗан дәүләт, сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, журналист, драматург Мөхәммәдәмин Рәсүлзадә истәлегендә Гаяз Исхакыйның соңгы сүзләре үзгәрәк рәвештә тәкъдим ителә: «Күзләрен соңгы тапкыр ачып караганда да, мәрхүм үзе алдында яраткан вә хөрмәт иткән кызы профессор Сәгадәт Чагатайны күреп: «Мин үз өемдәме?» – дип сораган һәм: «Әйе», – дигән җаваптан соң, бер сүз дә әйтәлмәстән, мәңгелек йортка киткән» [1:148].

«Азәрбайҗан» журналының 1954 елгы 4-5 саннарында имзасыз басылган «Мәрхүм Гаяз Исхакыйның җеназа мәрасиме» мәкаләсе әдипнең 76 ел Күк һәм Кояш хозурында булу тарихына нокта куя: «22 июльдә дөньядан кичкән Гаяз Исхакыйның җеназасы, үзенең васыяте буенча Истанбулга күчерелеп3, Әдернәкапы шәһитлегендә газиз иптәше һәм бөек якташы Йосыф Акчура кабере янында җирләнде.

Аннан элек Анкара тимер юл станциясендә язучының дуслары һәм якын көрәштәшләре катнашы белән мәрхүмне искә алу мәрасиме булды. Соңра җеназа поезд белән Истанбулга китерелде. Идел-ураллылар, төркестанлылар, төньяк кавказлылар һәм азәрбайҗанлылар аны, күтәреп, Баязит җамигъ мәчетенә илттеләр. Анда җеназа намазы укылды, шуннан соң дуслары һәм мәдәният җәмгыятьләре тарафыннан китерелгән чәчәк бәйләмнәре белән бизәлгән машинада мәет Әдернәкапы шәһитлеге зиратына хәрәкәт итте. Чәчәк бәйләмнәре арасында Анкара һәм Истанбул «Төрек учак­лары»4 җибәргән икесе аерылып тордылар. Мәрхүмнең кабере башында беренче сүзне алтмыш еллык иптәше профессор Садри Максуди Арсал алды. Үксеп елаган тавышлар фонында мөхтәрәм Садри Максуди мәрхүм белән тәүге тапкыр танышуы, аның саф һәм идеаль гаилә мохите, бергәләшеп Идел-Урал төрекләренең милли уянуы һәм азатлыгы өчен эшләүләре, Гаяз Исхакыйның югары әдәби мәртәбәсе, зур осталык белән язылган әсәрләре һәм шулай ук бөек сәяси хезмәте турында сөйләде.

Бу нотыктан соң Көнбатыш Төркестаннан Б.Наим (Нәгыйм) һәм Көнчыгыш Төркестаннан Б.Иса (Гайсә) мәрхүмнең сәяси эшчәнлеге хакында сөйләделәр. Алардан соң сүз алган А.Ваһап Йортсәвәр5, җөмләдән, түбән­дәге­ләрне әйтте: «Мәрхүм Гаяз Исхакый фәкать искиткеч әдип буларак тәкъдиргә лаек сансыз әсәрләр язып кына калмаган, ул бер үк вакытта күп санлы төрек-татар гаммәсенең көрәше һәм милли азатлыгы юлын сызган һәм азатлык өчен көрәш идарәсен үз өстенә йөкләгән идеолог һәм сәяси юлбашчы булган.

Идел-Урал милли азатлыгы сугышы дигәч, хәтергә иң әүвәл фикер иясе, эшсөяр һәм эшлекле язучы һәм сәясәтче Гаяз Исхакый килә. Дуслары вә дошманнары аны шушы сыйфатлары белән белгәннәр һәм шушы сыйфатлары белән ул тарихка керде.

Гаяз Исхакый, бакый ял итү урынына сәфәр итсә дә, әле һаман да тормышка ашмаган бөек дәгъваны – Идел-Урал азатлыгы дәгъвасын – яшь буынга изге әманәт итеп калдырды. Яшьләр мәрхүмнең кабере янында бу изге әманәтне кабул итәргә тиешләр» [1:128 – 129].

 

Рүзәл Мөхәммәтша әзерләде.

 Кулланылган әдәбият:

  1. Исхаков М.Г. Әсәрләр: 15 т. / Гаяз Исхакый. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1998 – 2014.
  2. 15 т.: Гаяз Исхакыйның тормышы һәм иҗаты турында истәлекләр һәм мәкаләләр/ [томны төз., текст., иск. һәм аңлат. әзерл. Г.Ханнанова, Р.Кадыйров; кереш сүз авт. Р.Кадыйров]. – 2014. – 527 б.

______________________

1 Китапта яисә истәлекнең үзендә үк хата киткәнгә охшый: 1954 елның 20 июне якшәмбегә туры килә, 20 июль исә – сишәмбегә; мәкаләнең исеме дә июль вакыйгаларын яктырту бурычын ала.

2 Июль булырга тиеш.

3 Истанбулда яшәгән Г.Исхакый, хәле начарая башлагач, 1954 елның 26 маенда кызы Сәгадәт янына Анкарага күчеп килә. Үлеменнән соң җәсәде Истанбулга китерелә һәм шунда җирләнә.

4 «Төрек учаклары» – 1912 елда Төркиядә мәдәни максатларны күздә тотып оештырылган җәмгыять. 1931 елда Мостафа Кәмал паша әмере буенча ул Җөмһүрият-халык партиясе белән берләштерелә. 1949 елда җәмгыять яңадан тергезелә.

5 Габделваһап Йортсәвәр – азәри язучысы һәм шагыйре, Төркиядә яшәгән.

  • Набиуллина Гульназ Шариповна

Разделы: Литература

Гаяз Исхаки – великий татарский писатель, объявленный врагом народа после Октябрьского переворота, творчество которого вернулось в литературу и к читателям в начале перестройки. Семьдесят лет имя Исхаки было под строжайшим запретом, и не одно поколение татар выросло, ни разу не слышав имени великого и талантливого писателя. Исхаки вернулся, чтобы “показать истину, заставить нас немного задуматься, приняться, наконец, за служение родной нации”. Наследие Исхаки велико и многогранно: десятки романов, повестей и пьес, сотни статей. Значение и актуальность его творческого наследия, идей и мыслей выходят далеко за рамки своей страны. Многие проблемы, которые он поднял в своих произведениях и сегодня актуальны не только для татарского народа, но и для других народов. Великий Исхаки заботился о национальном возрождении вообще, он перешагнул национальные рамки, стал выразителем интересов не только своей нации, смог подняться до уровня требований европейской культуры и мировой цивилизации.

Как основное определяющее качество литературных героев Гаяза Исхаки, на первый план выходит духовность. Она в большинстве случаев проявляется как отражение нравственных аспектов ислама. В процессе воспитания у татар чаще других применяли два понятия “иман” (вера) и “оят” (стыд). Слово имансыз означало не только “Безбожник”, но и безнравственный, невоспитанный, дикий, грубый, т.е. нравственность, духовность и ислам очень тесно связанные понятия. Гаяз Исхаки не был фанатично преданным религии. Он был ярким представителем джадидского движения, глубоко понимал, какую роль сыграл ислам в течение веков в формировании нравственных устоев татарского народа, в воспитании личности. Поэтому, в его произведениях красной нитью прослеживается морально-нравственные принципы ислама. Первая сура Корана призывает: “Учись!”, и первое произведение Исхаки “Свобода в обучении, или счастливая жизнь в изучении наук” (1897) показывает читателям, что дает знание герою повести Халиму, чего он достигает в жизни. Совсем юный мальчик вступает с отцом в решительный спор, доказывая преимущество получения знаний: “Не говори плохо о медресе, отец. Медресе – источник знаний, хранитель религии. Религию охраняют мударисы, ученые. Они в свое время были шакирдами. Не будь их, наш темный народ не имел бы ничего, кроме невежества. Ругать их – значит ругать религию, которую следует благословлять. Благодаря им мы стали мусульманами. Если будем поступать по велению ислама, заслужим мирских и небесных радостей. Цель рождения на свет не в том, чтобы жить как попало, а в том, чтобы и нам самим было отрадно и братьям-мусульманам хотелось бы радостей и достигнуть в день воскресения из мертвых вечного блаженства…”. После этих слов, конечно, отец разрешает сыну учиться. Халим учится хорошо, и судьба оказалась к нему благосклонна.

Писатель в своих произведениях изобразил целый ряд представителей духовенства. В начале ХХ века в татарской литературе достаточно много произведений, резко критикующих духовенство. Но Исхаки не бросается из одной крайности в другую. Он, конечно, высмеивает староведов-духовников и их религиозный фанатизм. В комедии “Общество” в сатирическом плане показано, как старцы-кадимисты, пугающиеся всего нового, с подозрением относятся к благотворительному обществу, созданному передовой молодежью с целью оказать материальную помощь детям-сиротам. Г. Исхаки доводит до читателя, какой вред приносит обществу вышеупомянутая часть духовенства. Он чувствовал любые отклонения в развитии нации и остро на них реагировал. Своим глубоким умом и природной проницательностью Исхаки понимал, какую роль играет ислам в жизни татарского народа. Повидав мир, накопив опыт, он предупреждает: “Сначала нарушается мораль, затем исчезает религия, и, наконец, народ сам вымирает”.

Чтобы уберечь татарскую нацию от опасности инкыйраза (вымирания), Исхаки большое внимание уделяет описанию быта народа, его замечательных традиций, обрядов. Все это ярко проявляется в повести “Суннатчи бабай” (1911). Колоритный образ суннатчи-бабая, его душевные переживания, боль утраты, его трагедия, связанная с отношением к его ритуалу, не оставляет равнодушным никого. Читатель понимает: сохранение исторической памяти, древних традиций и обрядов является надежным щитом, сохраняющим нацию от инкыйраза. Смерть старика принимает обобщающее значение и выходит за пределы физической гибели отдельного человека. Г.Исхаки уже тогда понимал, что одна из причин, приближающих инкыйраз – это манкуртизм – исчезновение национального самосознания.

В трагедии “Зулейха” он показывает, какие глубокие раны оставляла в душе жертв государственная политика насильственной христианизации нерусских народов. Царское правительство пытается полностью подчинить татарский народ, переменив его веру. Гаяз Исхаки разоблачает такую политику, направленную против малочисленных народов. Эта трагедия не потеряла своей актуальности и в наши дни. Она заключает в себе глобальные проблемы – обеспечения дружеских, толерантных отношений между народами, права наций на самоопределение. Героиня драмы – стойкая, сильная духом Зулейха пережила то, чего без веры не смог бы пережить никто. Ее разлучили с детьми, мужем, родным краем, насильно выдали замуж за русского пьяницу, который женился на ней из-за “награды”. Для нее жизнь стала адом. В деревне, где она живет, есть сочувствующие ей люди. Русский старик защищает ее, стыдит Петра, говорит, что каждый человек волен придерживаться своей веры. Убив Петра, Зулейха двадцать лет провела на каторге, но не отказалась от своей веры. Таким образом, автор в Зулейхе видит женщину-мать, которая сохраняет иман (веру). Вот такая женщина является опорой семьи, детей, мужа; вот такая женщина хранит и защищает нравственные устои общества.

Гаях Исхаки касается вечно незаживающей раны татарской души. На примере судеб героев драмы он с потрясающей страстностью описал совершенное в отношении татарского народа преступление – стремление насильственно ассимилировать, переменить его веру.

Любящая своего мужа и своих детей Зулейха не сгибается перед судьбой и не меняет своих убеждений. Хотя ей и приходится пройти мучительные испытания, она побеждает идеологию попов, воплощая потребность нации в сохранении своей самобытности и чистоты. В образе Зулейхи писатель показывает не только тяжелую судьбу отдельной татарки, но и историческую трагедию всего татарского народа. Следует иметь в виду, что попы и чиновники, сеющие вражду между татарами и русскими, не являются всем народом и Гаяз Исхаки это подчеркивает.

В произведениях Исхаки женщины являются хранительницами духовности нации. И несгибаемая Зулейха (“Зулейха”), Сагадат (“Дочь нищего”), и обаятельная старуха Гульюзем (“Суннатчи бабай”), и Сагида в повести “Остазбикэ” – все они стоят на страже судьбы нации, заботятся о ее сегодняшнем дне и обеспечивают ее будущее.

Героиня замечательной повести “Остазбикэ” Сагида – милая, скромная, добрая, великодушная татарская женщина. Она выросла в семье священнослужителя, вышла замуж за муллу, учит сельских девочек. Умелая хозяйка, счастливая жена помогает мужу, заботится о нем, самое главное – всем сердцем любит его. Так живут они душа в душу двенадцать лет. Но у них нет детей. Для Сагиды это трагедия. Автор последовательно и глубоко раскрывает ее душевную трагедию. Эта проблема причиняет Сагиде нескончаемые душевные страдания, держит постоянно в напряжении. Вахит мулла сначала не придает значения переживаниям жены. Отсутствие детей его не беспокоит. Но Сагида очень умна, проницательна: оставить Вахита без наследника, без продолжателя рода она не может, считает, что не имеет права, так как воспитана по законам шариата. Вера помогла пересилить ей себя и делить любимого мужа с другой женщиной. “И пророки женились… И святые женились… Поэтому, хазрат, я пришла к мысли, что тебе надо жениться. Хочу стать для тебя свахой. И девушку сыскала… Дай мне, хазрат, позволения,” – говорит она.

Сагида, заботящаяся о будущем мужа, о продолжении его рода, татарской нации и считающая, что жизнь без детей – не жизнь, обуздала естественные в этом случае чувства и женила своего мужа на Галиме, стала воспитывать их детей, как своих собственных. Дети Галимы называют ее мамой. Откуда черпала эта женщина столько силы и стойкости? Из Корана, из молитв, конечно. Священные книги учат женщин быть надежной опорой мужьям, учат не поддаваться жизненным невзгодам.

Читая произведения Исхаки, не перестаешь удивляться, насколько важную роль играет религия в жизни человека. Очень поучительна повесть “Он еще не был женат”. Татарский парень Шамсутдин женился на красивой вдове Анне Васильевне. Казалось, любовь не знает преград, побеждает все: предрассудки, национальные обычаи и т.д. Но отгороженная религиозными и национальными перегородками, однобокая любовь Анны Васильевны и Шамсутдина не принесла им ни счастья, ни душевного покоя. Анна тайком окрестила детей, Шамсутдин живет обманчивой мечтой дать детям мусульманское воспитание. Годы идут, они так и живут, храня в душе куски разбитого счастья и поломанной любви, находясь постоянно между надеждой и безнадежностью. Из содержания повести ясно, что две конфессии в одной семье не могут обеспечить надежность в отношениях, уверенности в будущем.

На чужбине Исхаки написал ряд произведений, которые стали шедеврами татарской литературы. Одним из таких шедевров, несомненно, является и повесть “Осень”, которая отличается драматической основой и психологической глубиной. Автор здесь проводит мысль о том, что домашнее воспитание, основанное на религии, оказывается намного выше так называемого светского. Героини повести Нафиса и Гульсум случайно встретившись на пароходе, рассказывают друг другу историю своей жизни. Сразу видно: Нафиса счастлива, а вот Гульсум судьба изрядно потрепала.

Нафиса выросла в патриархальной семье. Отец был очень строг с детьми. Образование девочки состояло в умении читать и писать. Она без разрешения отца не могла никуда ходить, часами сидела и читала молитвы, суры из Корана. И вот Нафиса влюбляется, по сути, в первого встречного парня. Когда отец узнал об этом – он такое устроил! Но смелая и смышленая Нафиса, взяв свою судьбу в собственные руки и преодолев силу притяжения среды, счастливо выходит замуж за любимого человека. Правда, ей приходит на помощь хазрат – умный, глубоко понимающий веру и жизнь священнослужитель. Нафиса вместе с мужем создает дружную, любящую семью.

А Гульсум, получившая знания в русской школе, воспитанная в русской среде, не может добиться счастья. Ее родные не принимают студента Халила (Пашу), которого она любит, из-за того, что он не из их круга. А тетя девушки в обмен на подпись в векселе на сумму сорок тысяч пытается “продать” племянницу одному безнравственному офицеру. Гульсум, образованная, получившая хорошее воспитание, не может защитить ни себя, ни любимого человека. У нее нет силы воли, твердости характера, она плывет по течению. Потом выходит замуж за офицера и “попадает из огня, да в полымя”. С одной стороны, Гаяз Исхаки сумел глубоко раскрыть трагедию сословия мурз (соответствующий русскому дворянскому классу), в другой он показал, какую личность формировало патриархальное воспитание, основанное на религии; и какой оказалась Гульсум, отдалившаяся от национального воспитания, от веры.

Как видно из вышеприведенных примеров, Г.Исхаки как никто другой понимал, что ислам сыграл и играет огромную роль в спасении татарского народа и его языка, потому что ислам – это своеобразный религиозный институт, наладивший правила и нормы национального существования.

Сегодня мы, как и другие народы, задумываемся “Кто мы?”, “Откуда мы?”. Нам хочется знать свои корни, сою историю, вернуть традиции и обычаи, воспитывать молодое поколение на традициях своего народа. И наследие Г.Исхаки окажет нам в этом огромную помощь.

На изучение творчества Г.Исхаки в средней татарской школе отводится достаточное количество часов. Произведения, которые мы рассмотрели выше, программные, и если учитель-словесник при их изучении уделит больше внимания на нравственно-духовный аспект, то это послужит возрождению национального самосознания, духовной культуры и нравственности подрастающего поколения.

Литература

  1. Исхаки Гаяз. Собрание сочинений в 15 томах. 1-2 тома, Казань, Татарстанское книжное издательство, 1998, 1999.
  2. Сахапов Минахмет. Исхаки и татарская литература ХХ века. Монография. Казань, 2003.
  3. Мусин Флун. Гаяз Исхаки (жизнь и творчество), Казань, Татарстанское книжное издательство, 1998.
  4. Абдуллин Яхъя. Ислам в нашей истории и литературе. Журнал “Казан утлары”, №7, 1993.
  5. Ахмадуллин Азат. У каждого своя осень. Журнал “Магариф” №7, 1996.

21.02.2007

Навигациягә күчү Эзләүгә күчү

Bu mäqäläneñ latin älifbasındağı igezäge bar.

Гаяз Исхакый
Туган 23 февраль 1878(1878-02-23) Яуширмә, Казан губернасы, Россия империясе
Үлгән 22 июль 1954(1954-07-22) (76 яшь) Әнкара, Төркия[1]
Күмү урыны Әдирнәкапы зираты[d]
Милләт татар
Ватандашлыгы Россия империясе image Төркия
Һөнәре шагыйрь, драматург, журналист, сәясәтче
Җефет Мәрьям Фәтхетдин кызы
Балалар кызы Сәгадәт
Ата-ана
  • Гыйләҗетдин (әти)
  • Камәрия (әни)
Сайт http://isxaki.com

image Гаяз Исхакый Викиҗыентыкта

Гаяз Исхакый (عیاض اسحاقی, Төркиядә: M. Ayaz İshaki İdilli) – XX гасырның беренче яртысында татар, гомумән, төрки халыкларның киләчәге өчен эзлекле көрәш алып барган, шуны яшәвенең иң олы максаты итеп куйган милләт улларының иң күренеклесе[2].

Тормыш юлы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Гаяз Исхакый 1878 елның 23 февралендә Чистай өязенең Яуширмә авылында туа. Гаяз башта әбисе Мәхфусә остазбикә ярдәмендә язу танырга өйрәнә, авыл мәдрәсәсенә йөри. Унике яшендә аны Чистайдагы мәдрәсәгә бирәләр. Ләкин укыту тиешле булмаганга, өч елдан Гаяз Казандагы Күл буе мәдрәсәсенә килә. Аны биредә күренекле мәгърифәтче Һади Максуди укыта. 1897 елда, мәдрәсәне тәмамлагач, аны Әмирхановлар мәдрәсәсенә хәлфә итеп чакыралар, ә Һ.Максуди монда мөдәррис булып күчә.

1898 елда Г.Исхакый Казан Татар укытучылар мәктәбенә укырга керә, аны 1902 елда тәмамлый. Бер үк вакытта Яңа Бистәдәге мөгаллимлек эшен дә дәвам иттерә. Татар укытучылар мәктәбе укучыларына балаларны рус мәдәнияты рухында тәрбияләргә, ягъни аларны руслаштырырга өйрәтә торган була. әмма Г.Исхакый милләтенә тугъры булып кала, ул 1902 елда Ырынбурдагы “Хөсәения” мәдрәсәсендә эшли башлый. Г.Исхакый университетка керү теләге белән Казанга кайта, ләкин, ата-анасының сүзен тыңлап, туган авылында мулла булып хезмәт итәргә керешә.

1904нче елда ул тагын Казанга килә, иҗтимагый-сәяси хәрәкәтләрдә катнаша башлый, “Таң йолдызы” гәҗитен оештыра (Ул 1906 елның 18 маеннан 17 ноябренә кадәр чыга. Унынчы саныннан Сәгыйть Рәмиев мөхәррире була). 30 октябрьдә Исхакыйны кулга алалар, ләкин берничә көннән чыгаралар. 23 декабрьдә исә тагын төрмәгә (бу юлы Чистайныкына) ябалар. 1907 елның 18 февралендә азат итәләр. Шул елның октябрь аенда аны яңадан кулга алалар, Архангельск губернасының Пинега шәһәренә сөргенгә җибәрәләр. Ләкин ул монда озак тормый, качып китә. 1908 елның июлендә Санкт-Петербургга килеп чыга, аннан Төркиягә китә. 1909 елның көзендә яшертен генә Санкт-Петербургга килә. Кышны башкалада, ә җәйне Финляндиядә үткәреп, көз көне яңадан Төркиягә килә. 1911 елда ялган паспорт белән Санкт-Петербургга кайта, ләкин аны тоталар һәм Архангельск губернасының Мезень шәһәренә җибәрәләр.

1913 елның 4 апрелендә азат итәләр, ләкин Казанга кайтырга рөхсәт булмый. Шулай да әдип Казанга, аннары туган авылына кайтып китә. 1913 елның 22 октябреннән Санкт-Петербургда “Ил” гәҗитен чыгара башлый. Гәҗит 1915 елда ябыла. Ләкин 1917 елда, беренче мөмкинчелек килеп чыгу белән, Г.Исхакый аны яңадан чыгара башлый. Апрель аенда Мәскәү мөселман халкы комитеты рәисе итеп сайлана. Октябрьдә инкыйлаб булу милли мәсьәләне хәл итүне кыенлаштыра. Г.Исхакый 1919 елда чит илгә китәргә мәҗбүр була. Башта Кытайда, аннары Франциядә, Германиядә, Польшада яши. Икенче Бөтендөнья сугышы башлангач, Төркиягә килә. Чит илләрдә яшәгәндә дә төпле газета-журналлар чыгара, әдәби әсәрләр иҗат итә. Г. Исхакый 1954 елның 22 июлендә Әнкарада вафат була. Истанбулның Әдирнәкапы зыярәтенә күмелә.

Хәтер[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Яуширмәдәге музее

Оцените статью
Рейтинг автора
4,8
Материал подготовил
Егор Новиков
Наш эксперт
Написано статей
127
А как считаете Вы?
Напишите в комментариях, что вы думаете – согласны
ли со статьей или есть что добавить?
Добавить комментарий